واژه مسجد يادآور سجده و كرنش است كه زيباترين شكل پرستش و بندگي است . مسجد مركز پرستش خالصانه و توحيد ناب است كه سروش اذان از آنجا طنين مي افكند و جان و دل خداپرستان را صفايي تازه مي بخشد . مسجد نخستين نهاد عبادي - سياسي در جامعه اسلامي است . جايگاه علم و دانش ، محل عبادت ، جايگاه قاضيان ، عالمان و مفسران و پايگاه تبليغاتي اسلام كه قداست و حرمت والايي دارد . مسجدها بزرك ترين پايگاه هاي ديني هستند و پس از گذشت 14 قرن هنوز محكم ترين مقر ديني به شمار مي روند و گذشت زمان و تبليغات دشمن نتوانسته است اين پايگاه اسلام را منزوي كند .
مسجد و ايرانيان:
از آن هنگام که ایرانیان دروازه دلهای خود را به روی آیین اسلام ناب محمدی گشودند ، هنرمندان این مرز و بوم بسیار کوشیدند تا متعالیترین گونه هنر خود را درساخت بناهایی به کار گیرند که مآمن روح و دل و جان خسته آدمی است .آنها با نهادن خشت بر روی خشت و کاشی برروی کاشی پله پله راه را برای معراج دلها ی عاشق به سوی معشوق گشودند .آبی عرش را بر رو ی کاشیها کشیدندو نقش و نگارها را به نشانه شجره های روضه رضوان و ریاحین آن که مأمن و سرای پرهیزگاران درست کردار است ،ترسیم کردند تا بهشتی کوچک بر رو ی زمین نقش بندد: بهشتی که شاید نشان از دلتنگی اعقاب آدم(ع)دارد:دلتنگی ناشی از تبعیدی از بهشت عدن که تنها با یک وسوسه رخ داد. حال آنکه در این بهشت کوچک می توان تنها با یک دم یاد پروردگار دوباره به آن بهشت جاوید پیوست . می توان با محمل عبادت و دعا از ثری به ثریا پرکشید.و سرمست از باده وصل ،سبک و خالی شد و باردیگر برای نبرد با مصائب زندگی آماده مهيا گردید.
نقش معماري مسجد در عبوديت يك مسلمان:
اصل مهم در هنر معماري يك ملت هم، روح اجتماعي آن ملت است بنابراين عميقترين نوع وحدت زندگي و مفهوم جامعه در مسجد تمركز يافته است و از طرفي، براي مسلمان خداپرست ـ چه تنها باشد و چه غرق در جماعت ـ ساختمان مسجد طوري است كه راز و نياز وي را با معبود آسان ميكند .تناوب بيكران قوسها و ستونها، فضاي پيوسته را چنان به تكههاي همسان بخش ميكند كه ايجاد آن حالت معنوي خاص را آسان ميسازد. ضمنا" آرايش درون بنا نيز در به وجود آوردن حالت مزبور سخت مؤثر مينمايد. در تزيين و آرايش بناهاي اسلامي، اين خصيصه هست كه بيننده را به جنب و جوش و عمل وا نمي دارد، و بر عكس در ذهن وي زمينهاي براي كشف و شهود و درون بيني مهيا ميكند. همچنين ،كتيبههاي منقش كه بر روي ديوار دروني جايگاه نماز قرار دارد و يا دور محراب را فرا گرفته است، شخص مؤذن را نه تنها به ياد معناي كلمات آن مياندازد، بلكه او را متوجه وزن (ريتم) اشكال و صور روحاني آن و فيضان با جلال و قدرت وحي الهي نيز ميكند. در حقيقت اسلام به محيط انسان و مخصوصا" معماري، يك جنبه اعتدال و متانت و روشني عقلاني ميبخشد و بدين نحو، انسان را خاطر نشان ميسازد كه همه چيز اثر حقيقت الهي است .
از ديدگاه يك هنرمند مسلمان يا هنرمندي در جهان اسلام و يا پيشهوري كه بر آن بود تا سطحي را تزيين كند، پيچاپيچي هندسي، بي گمان عقلانيترين راه شمرده ميشد. زيرا اين نقش اشارة بسيار آشكاري است بر اين انديشه كه يگانگي الهي يا وحدت الوهيت، زمينه و پاية گوناگونيهاي بيكران جهان است .ميدانيم كه هچ نماد و مظهري مانند نور، به وحدت الهي نزديك نيست بدين جهت است كه هنرمندان اسلامي ميكوشند تا در آنچه ميآفرينند، از اين عامل به منتهاي حد ممكن بهرهگيري كنند. براي رسيدن به چنين هدفي است كه هنرمند، سطحهاي دروني مسجدها يا كاخها و گاه نماي آنها را نيز با كاشي ميپوشاند. اين پوشش ،غالبا" به بخشهاي زيرين ديوارها منحصر ميگردد تا پنداري درشتي و ضخامت آنها را بزدايد. براي همين منظور است كه هنرمند، سطحهاي ديگر را هم با نقشهاي برجسته و مشبك ميآرايد تا از نور استفاده كرده باشد .
شكلهاي پيچاپيچ اسلامي معمولا" ازيك يا چند شكل منتظم پرداخته ميشوند كه در انحناها و دواير ميافتند و به نقش ستارگان چند پر در ميآيند و اين بدان معنااست، كه تناسبات وابسته به يك نقش درسطح گسترش طرح تكرار ميشود. طرحهاي گوناگون از نوع مشابه ـ چه بسا ـ در هم فرو بروند و شبكهاي از خطوط بسازند كه مستمرا" ادامه يابند و چند كانون يا مركز بسازند. اين پيچاپيچ هندسي، بيترديد عقلانيترين شيوه كار بوده است. زيرا كه اين نقش، اشاره بسيار آشكاري بر انديشه يگانگي در وراي همه مظاهر است .و سرانجام اينكه سير و سياحت در جهان پر نقش و نگار تزيينات مسجدها و ساختمان خود بناي مساجد، بيننده را در عوامل روحاني غرق مينمايد و پيچ و خم نقوش، ايمان به وحدت خداوند را در دل وي راسخ ميسازد .
جلوه هاي معنوي معماري مسجد :
مسجد به عنوان برجسته ترين بناهاي معماري اسلامي جلوه اي از زيبايي هاي ديداري و نمونه بارزي از آميختگي و ارتباط شكل هاي نمادين با باورهاي ژرف اعتقادي است . مسجد در ذات خود تجلي حضور باورهاي قدسي و ديني در زمينه زندگي مادي است كه علاوه بر تامين كالبد مكان عبادت با زبان كنايه و اشاره هنر از معرفت ديني و راز و رمز شريعت سخن مي گويد و از اين رو اهميت و قداست ويژه اي دارد . مسجد در اصل منسوب به ذات اقدس خداوندي است و در بيان معماري هنرمندانه از آسماني ترين دريافتهاي شهري بهره گرفته است .
رمزپردازي و مفاهيم نمادين مسجد:
مسجد با وجود دارا بودن فضايي صميمي از ظرافتها و اصول زيبايي شناختي بهره مي برد كه درك آن از سوي مردم بر بزرگي مسجد مي افزايد . فضاي بيروني و دروني مسجد ياداور عدالت است همچنين وجود معبودي آسماني را در ذهن مومنان تداعي مي كند و برآن پاي مي فشارد .
گنبد نماد آسمان ، صعود و بهشت است .محراب به تعبيري قلب مسجد و نقطه تمركز آن و از سويي مظهر الوهيت به شمار مي رود . مناره اشاره به دروازه بهشت و در رحمت الهي دارد .
برگرفته از مقاله ی محمد رضا خاكپور( رييس حوزه هنري استان گلستان)
